Η ψυχολογία του φαγητού

Ποια η σχέση ανάμεσα στην ανάγκη μας για φαγητό και στη συναισθηματική μας διάθεση;

Οι σύγχρονες μελέτες της νευροψυχολογίας  και της ψυχολογίας αποδεικνύουν την άμεση σύνδεσή τους γι αυτό πια μιλάμε για το λεγόμενο «συναισθηματικό φαγητό». Για το φαγητό δηλαδή που δεν καλύπτει τη βιολογική ανάγκη αλλά τη συναισθηματική. Πιο συγκεκριμένα, το φαγητό  που καταναλώνουμε ουσιαστικά σε μια προσπάθεια να ξεαγχωθούμε, να κουκουλώσουμε - ξεγελάσουμε  αισθήματα μοναξιάς ή δυσθυμίας, να κατευνάσουμε τον εκνευρισμό μας κλπ. Είναι αυτό που λέμε στην ψυχολογία, πως πολλές φορές «τρώμε τα συναισθήματά μας». Αντί δηλαδή να έρθουμε σε επαφή πχ με το θυμό μας, να τον επεξεργαστούμε, να τον εκφράσουμε και τελικά να περάσει σε ένα πιο λειτουργικό επίπεδο, τρώμε κάτι που δε θα τρώγαμε προ θυμού ή σε ποσότητα πολύ μεγαλύτερη, με απώτερο ενδόμυχο στόχο τη γρήγορη λύτρωση από το «δύσκολο συναίσθημα», το οποίο και καταπίνουμε. Αποτέλεσμα, μετά από μια πρόσκαιρη ικανοποίηση, ο  θυμός δεν έχει αλλάξει επίπεδο και πιθανότατα να έχει διογκωθεί γιατί έχουν προστεθεί πάνω του τύψεις για το διατροφικό ολίσθημα, περαιτέρω εκνευρισμός για την κακοδιαχείριση, αίσθημα αναξιότητας και αδυναμίας και  φυσικά περιττές θερμίδες. Σύντομα μάλιστα αυτή η αλληλουχία αρνητικών συναισθημάτων και σκέψεων, έχοντας δημιουργήσει ένα αρνητικό υπόβαθρο με χαμηλή αυτοεικόνα, πυροδοτούν με ή χωρίς αρνητικό εξωτερικό ερέθισμα έναν επόμενο κύκλο πολυφαγίας ή υπερφαγίας.

Για να βγει κάποιος από αυτή τη διαδικασία η οποία πιθανά αποτελεί συνήθεια ετών ή έστω αλλεπάλληλων φάσεων ανάλογα με τα γεγονότα ζωής, είναι σημαντικό να αποκτήσει επίγνωση του γιατί συμβαίνει αυτό. 

Σε πρώτη φάση, σε ένα καθαρά πρακτικό επίπεδο, πριν από κάθε γεύμα ενδείκνυται να αφιερώνει λίγα λεπτά να έρθει σε επαφή με τα συναισθήματά του. Αν παρατηρήσει  πως νιώθει ήρεμα, χαλαρά, γενική ικανοποίηση   και  βέβαια πείνα, προχωράει στην απόλαυση του γεύματός του, απερίσπαστος από τηλεοράσεις, δυσάρεστες σκέψεις κλπ. Αν όμως η αυτοπαρατήρηση οδηγήσει σε απαντήσεις τύπου: ανασφάλεια, εκνευρισμός, δυσαρέσκεια κλπ, καλύτερα να ασχοληθεί πρώτα με τη διαχείριση αυτών και όχι με το κουκούλωμά τους μέσω του φαγητού. Πρακτικά, μπορεί να μιλήσει σε κάποιον, να κάνει ένα σύντομο περίπατο, ένα χαλαρωτικό ντους , κάτι που θα έχει μεγαλύτερη φροντίδα προς τον εαυτό από το να καταναλώσει κάτι ακατάλληλο διατροφικά.

Σε δεύτερη φάση, ο ουσιαστικότερος τρόπος απόκτησης καλύτερης ποιότητας σχέσης με το φαγητό είναι η βαθύτερη επαφή με τον εαυτό   και η εκμάθηση λειτουργικών τρόπων διαχείρισης των συναισθημάτων μέσω  μιας συστηματικής ψυχοθεραπευτικής δουλειάς. Έτσι  παίρνει κανείς καλύτερες αποφάσεις για τη ζωή του γενικότερα, πολύ περισσότερο δε για το  με τι είδους φαγητό και πόσο προμηθεύει καθημερινά τον εαυτό του.

Ο Ψυχολογικός αντίκτυπος της «κρίσης»

Θα προσπαθήσω να μοιραστώ λίγες σκέψεις μου για το τι συμβαίνει σε ψυχικό επίπεδο στους ανθρώπους  των οποίων οι οικονομικές απολαβές από την εργασία τους ή τη σύνταξή τους έχουν μειωθεί αισθητά, ή ακόμα χειρότερα είναι ανύπαρκτες: Η κυριότερη αίσθηση που επικρατεί είναι μια «αίσθηση απώλειας ελέγχου» πάνω στη ζωή, τουλάχιστον τη δική τους, πιθανότατα και των παιδιών τους, αν υπάρχουν. Μια αίσθηση απαραίτητη για την επιβίωση του καθενός μας, όχι στην υπερβολή, δηλαδή διαρκώς κανείς να προσπαθεί να ελέγχει τις καταστάσεις και τους άλλους, αλλά την πίστη ότι ένα και ένα κάνουν δύο: Ότι η «αξία» η οποία βρίσκεται στην κορυφή της ιεραρχικής πυραμίδας στη δυτική κοινωνία και η οποία ονομάζεται επαγγελματική πρόοδος αποτελεί μια  σταθερά, μια ισχυρή «αμυντική λειτουργία». Για τους περισσότερους ανθρώπους η επαγγελματική αποκατάσταση, δεν εξυπηρετεί απλά  ρόλο επιβίωσης και ακόμα καλύτερα διασφάλισης μιας ποιότητας ζωής. Εξυπηρετεί βαθύτερες προσωπικές ανάγκες, στενά συνδεδεμένες με την ιστορία ζωής τους. Από παιδί κανείς μεγαλώνοντας βιώνει άλλος λιγότερο άλλος περισσότερο, εμπειρίες ενθαρρυντικές ή μπλοκαριστικές και έτσι διαμορφώνεται η μοναδική προσωπική ιστορία του καθενός . Στη συνέχεια προκειμένου να τη διαχειριστούμε είναι απαραίτητη η αξιοποίηση των λεγόμενων «αμυντικών μηχανισμών»,  η χρησιμοποίηση των οποίων άλλοτε είναι ιδιαίτερα λειτουργική και άλλοτε αποβαίνει δυσλειτουργική για τη συναισθηματική μας εξέλιξη.  Η τάση να διοχετεύονται σε υψηλό βαθμό οι δυνάμεις του καθενός στην επαγγελματική πρόοδο, συχνά αποτελεί έναν ακόμη αμυντικό μηχανισμό, προκειμένου να αντισταθμίσει κανείς κενά του παρελθόντος. Όταν λοιπόν τόσοι άνθρωποι έχουν μάθει να διαχειρίζονται τα «φαντάσματα» του παρελθόντος –σπανίως σε συνειδητό επίπεδο- μέσω της επαγγελματικής τους αξιοσύνης, και η τελευταία τώρα πλήττεται χειροπιαστά με μείωση ή και πλήρη απώλεια οικονομικών απολαβών, τότε διαταράσσονται μέσα τους πολλά περισσότερα από αυτά που μπορούν να εξηγήσουν, με ένα κοινό παρονομαστή: την αίσθηση  ότι  χάνουν τον πολυπόθητο έλεγχο της ζωής τους. Ο καθένας μπροστά σε αυτή την κατάσταση αντιδρά και διαφορετικά: άλλος με «εσωστροφή», μελαγχολία και ίσως κατάθλιψη, άλλος με «εξωστροφή», αντιδραστικότητα, επιθετικότητα, εκρήξεις οργής κλπ. Κάποιοι,  με ανασύνταξη δυνάμεων, προσαρμοστικότητα, ευελιξία ίσως και ενεργό αντίδραση με τον τρόπο τους. Δυστυχώς όμως,  τα φαινόμενα κατάθλιψης αλλά και βίας, έχουν αυξηθεί κατά πολύ. Οι άνθρωποι ψάχνουν τρόπους να αποφύγουν την «εσωτερική» κατάρρευση, τρόπους που συχνά επιδεινώνουν αντί να βελτιώσουν την ήδη δυσκολεμένη τους κατάσταση.